આ એક ખૂબ જ રસપ્રદ પ્રશ્ન છે. ટેકનોલોજીની દુનિયામાં એક પ્રખ્યાત કહેવત છે: “જો કોઈ પ્રોડક્ટ ફ્રી છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમે પોતે જ પ્રોડક્ટ છો.” (If you are not paying for the product, you are the product).
જ્યારે કોઈ એપ કે વેબસાઈટ એકદમ ફ્રી હોય, તેમાં કોઈ જાહેરાતો (Ads) ન હોય અને કોઈ પ્રીમિયમ પ્લાન પણ ન હોય, ત્યારે તેઓ મુખ્યત્વે નીચે મુજબની રીતોથી કમાણી કરે છે:
૧. ડેટા મોનેટાઇઝેશન (Data Monetization)
આ સૌથી સામાન્ય રીત છે. આવી એપ્સ કે વેબસાઈટ તમારો ડેટા ભેગો કરે છે અને તેને થર્ડ-પાર્ટી (બીજી કંપનીઓ) ને વેચીને પૈસા કમાય છે.
-
તેઓ શું ભેગું કરે છે? તમારું લોકેશન, તમે કઈ વસ્તુઓ સર્ચ કરો છો, તમારી પસંદ-નાપસંદ, અને તમે એપ પર કેટલો સમય વિતાવો છો.
-
તે કોને વેચે છે? માર્કેટિંગ એજન્સીઓ, ડેટા બ્રોકર્સ અને મોટી રિસર્ચ કંપનીઓને. આ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને બીજી કંપનીઓ તમને ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો બતાવે છે. (દા.ત. ઘણી ફ્રી વેધર (હવામાન) એપ્સ આ રીતે કમાણી કરે છે).
૨. એફિલિએટ માર્કેટિંગ (Affiliate Marketing)
આ મોડેલમાં એપ કે વેબસાઈટ બીજી કંપનીઓના પ્રોડક્ટ્સ પ્રમોટ કરે છે, પરંતુ જાહેરાત (Ads) સ્વરૂપે નહીં.
-
વેબસાઇટ પર કોઈ પ્રોડક્ટ કે સર્વિસની લિંક આપેલી હોય છે.
-
જ્યારે તમે તે લિંક પર ક્લિક કરીને કંઈક ખરીદો છો, ત્યારે તે એપ/વેબસાઇટને કંપની તરફથી કમિશન મળે છે.
-
ઉદાહરણ: ફ્લાઇટ ટિકિટ કે હોટલની સરખામણી કરતી વેબસાઈટ્સ, કૂપન આપતી એપ્સ.
૩. ડોનેશન અને ક્રાઉડફંડિંગ (Donations & Crowdfunding)
કેટલીક સંસ્થાઓ નફા માટે નહીં, પરંતુ લોકોની સુવિધા માટે ચાલતી હોય છે (Non-profit). તેઓ યુઝર્સ પાસેથી સ્વેચ્છિક ફાળા (Donation) દ્વારા ચાલે છે.
-
ઉદાહરણ: Wikipedia (વિકિપીડિયા) પર કોઈ એડ્સ નથી આવતી, તે પૂરી દુનિયાના લોકો દ્વારા અપાતા ડોનેશનથી ચાલે છે. તેવી જ રીતે સુરક્ષિત મેસેજિંગ એપ Signal પણ ડોનેશન પર ચાલે છે.
૪. લીડ જનરેશન (Lead Generation)
અહીં એપ કે વેબસાઈટ પોતે કોઈ વસ્તુ નથી વેચતી, પરંતુ તે ગ્રાહકોને અન્ય બિઝનેસ સાથે જોડવાનું કામ કરે છે.
-
તેઓ તમારી માહિતી (તમારું નામ, નંબર, રસ) લઈને સંબંધિત કંપનીને આપે છે. કંપની તેમને દરેક ‘લીડ’ (સંભવિત ગ્રાહક) દીઠ પૈસા આપે છે.
-
ઉદાહરણ: વીમા (Insurance) ની સરખામણી કરતી વેબસાઇટ્સ તમને ફ્રીમાં માહિતી આપે છે, પણ જ્યારે તમે વીમો લો છો, ત્યારે તેમને વીમા કંપની પાસેથી પૈસા મળે છે.
૫. કોર્પોરેટ સ્પોન્સરશિપ (Corporate Sponsorship / Partnerships)
અમુક ફ્રી એપ્સને મોટી કંપનીઓ દ્વારા ફંડ આપવામાં આવે છે, કારણ કે તેમાં તે મોટી કંપનીઓનો કોઈ ફાયદો છુપાયેલો હોય છે.
-
ઉદાહરણ: Mozilla Firefox બ્રાઉઝર એકદમ ફ્રી છે અને તેમાં એડ્સ પણ નથી આવતી. છતાં તે અબજો રૂપિયા કમાય છે કારણ કે Google તેમને દર વર્ષે પૈસા આપે છે, જેથી ફાયરફોક્સમાં ‘ગૂગલ’ ડિફોલ્ટ સર્ચ એન્જિન તરીકે સેટ રહે.
૬. B2B સેવાઓ અથવા API વેચવા (Selling APIs)
આમાં યુઝર્સ (તમારા અને મારા જેવા સામાન્ય લોકો) માટે એપ એકદમ ફ્રી હોય છે, પણ એ જ એપની ટેકનોલોજી અથવા ડેટાબેઝ અન્ય કંપનીઓને (Business to Business) પૈસા લઈને વાપરવા આપે છે.
-
ઉદાહરણ: કોઈ ફ્રી ડિક્શનરી કે ટ્રાન્સલેશન એપ હોય, તે સામાન્ય લોકો માટે ફ્રી હોય, પરંતુ જો કોઈ મોટી સોફ્ટવેર કંપનીએ તે ટ્રાન્સલેશન ટેકનોલોજી પોતાના સોફ્ટવેરમાં વાપરવી હોય, તો તેના માટે તેઓ ચાર્જ વસૂલે છે.